Wat is schijnzelfstandigheid? Hoe herken je het en voorkom je problemen?

Wat is schijnzelfstandigheid?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand officieel als zelfstandige zonder personeel (zzp'er) werkt, terwijl de samenwerking in de praktijk kenmerken heeft van een arbeidsovereenkomst.

Met andere woorden: op papier is iemand ondernemer, maar feitelijk werkt hij zoals een werknemer.

Juist daarom kijkt de Belastingdienst niet alleen naar de overeenkomst, maar vooral naar hoe de werkzaamheden daadwerkelijk worden uitgevoerd.

Schijnzelfstandigheid is geen nieuw begrip. Door de hervatte handhaving van de Wet DBA staat het onderwerp sinds 2025 opnieuw volop in de belangstelling.

Waarom is schijnzelfstandigheid zo actueel?

Steeds meer organisaties werken met zelfstandigen. Dat biedt flexibiliteit voor opdrachtgevers en vrijheid voor ondernemers.

Tegelijkertijd wil de overheid voorkomen dat werknemers als zzp'er worden ingehuurd terwijl zij feitelijk dezelfde positie hebben als personeel.

Daarom controleert de Belastingdienst weer actiever of samenwerkingen daadwerkelijk voldoen aan de kenmerken van zelfstandig ondernemerschap.

Voor bedrijven betekent dit dat het belangrijker wordt om samenwerkingen zorgvuldig in te richten en goed te documenteren.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst schijnzelfstandigheid?

Er bestaat geen checklist waarbij één antwoord bepaalt of iemand schijnzelfstandig is.

De Belastingdienst beoordeelt altijd het totaalbeeld van de samenwerking.

Daarbij wordt onder andere gekeken naar:

Is er sprake van een gezagsverhouding?

Ontvangt de zelfstandige dagelijks instructies?

Moet hij exact werken zoals de opdrachtgever dat voorschrijft?

Of bepaalt hij zelf hoe het werk wordt uitgevoerd?

Loopt de zelfstandige ondernemersrisico?

Een ondernemer draagt zelf risico.

Bijvoorbeeld:

• geen doorbetaling bij ziekte;
• investeren in eigen bedrijf;
• aansprakelijkheid;
• acquisitie;
• eigen administratie.

Hoe minder ondernemersrisico aanwezig is, hoe eerder vragen kunnen ontstaan.

Werkt de zelfstandige zelfstandig?

Een ondernemer:

• bepaalt zelf zijn planning;
• kiest eigen werkwijze;
• onderhandelt over tarieven;
• gebruikt vaak eigen middelen;
• bouwt een eigen onderneming op.

Wanneer vrijwel alles door de opdrachtgever wordt bepaald, kan dat anders worden beoordeeld.

Heeft de zelfstandige meerdere opdrachtgevers?

Dit is geen verplicht criterium.

Wel laat het vaak zien dat iemand daadwerkelijk ondernemer is.

Maar ook iemand met één opdrachtgever kan zelfstandig ondernemer zijn wanneer de overige omstandigheden daarop wijzen.

Praktijkvoorbeeld

Situatie A

Een grafisch ontwerper:

• heeft vijf opdrachtgevers;
• werkt vanuit huis;
• bepaalt zijn eigen planning;
• gebruikt eigen apparatuur;
• stuurt maandelijks facturen.

Dit zijn duidelijke kenmerken van zelfstandig ondernemerschap.

Situatie B

Een planner werkt:

• vijf dagen per week op kantoor;
• gebruikt uitsluitend systemen van de opdrachtgever;
• ontvangt dagelijks instructies;
• heeft geen andere klanten;
• draait mee in het reguliere personeelsrooster.

In deze situatie kan de arbeidsrelatie anders worden beoordeeld.

Welke risico's lopen opdrachtgevers?

Wanneer achteraf wordt vastgesteld dat feitelijk sprake was van een arbeidsovereenkomst, kunnen verschillende gevolgen ontstaan.

Afhankelijk van de situatie kan de Belastingdienst:

• loonheffingen naheffen;
• premies corrigeren;
• rente berekenen;
• in sommige gevallen boetes opleggen.

Daarnaast kunnen juridische procedures en reputatieschade ontstaan.

Welke risico's lopen zzp'ers?

Ook zelfstandigen lopen risico.

Bijvoorbeeld:

• onzekerheid over de samenwerking;
• mogelijke herkwalificatie;
• discussie over fiscale positie;
• verlies van opdrachten;
• extra administratieve verplichtingen.

Daarom is het belangrijk om ondernemerschap niet alleen uit te spreken, maar ook aantoonbaar te maken.

Hoe voorkom je schijnzelfstandigheid?

Voorkomen begint bij een goede inrichting van de samenwerking.

Belangrijke aandachtspunten zijn:

• duidelijke opdrachtomschrijving;
• ruimte voor zelfstandig werken;
• ondernemersrisico;
• correcte overeenkomsten;
• eigen bedrijfsvoering;
• goede documentatie;
• periodieke beoordeling van de samenwerking.

Door deze punten serieus te nemen, verklein je de kans op discussies achteraf.

Veelgestelde vragen

Is één opdrachtgever verboden?

Nee.

De Belastingdienst kijkt altijd naar alle omstandigheden gezamenlijk.

Ben ik automatisch werknemer als ik fulltime werk?

Nee.

Ook fulltime zelfstandigen kunnen ondernemer zijn.

Is een modelovereenkomst voldoende?

Nee.

De praktijk blijft leidend.

Kan schijnzelfstandigheid achteraf worden vastgesteld?

Ja.

Daarom is goede documentatie zo belangrijk.

Conclusie

Schijnzelfstandigheid draait niet om wat er op papier staat, maar om hoe opdrachtgever en zelfstandige daadwerkelijk samenwerken.

Hoe beter ondernemerschap zichtbaar is en hoe zorgvuldiger de samenwerking wordt ingericht, hoe kleiner de kans op problemen.

Hoe WorkChain helpt

WorkChain helpt opdrachtgevers en zelfstandigen om hun samenwerking gestructureerd vast te leggen.

Met digitale onboarding, zelfstandigheidstoetsen, documentatie, verificaties en een centrale audittrail ontstaat een compleet dossier dat ondersteunt bij het aantoonbaar maken van ondernemerschap.

Zo werken opdrachtgevers en zelfstandigen met meer duidelijkheid en structuur aan een duurzame samenwerking.

Bronnen

Bij het schrijven van dit artikel is gebruikgemaakt van informatie van onder andere:

• Belastingdienst
• Rijksoverheid
• KVK (Kamer van Koophandel)
• Ondernemersplein
• Rechtspraak.nl