Wat is de Wet DBA? Alles wat zzp'ers en opdrachtgevers moeten weten

Wat is de Wet DBA?

De Wet DBA (Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties) bepaalt wanneer iemand daadwerkelijk als zelfstandig ondernemer werkt en wanneer er in feite sprake is van een dienstverband.

De wet is bedoeld om duidelijkheid te geven over de samenwerking tussen opdrachtgevers en zelfstandigen. In de praktijk gaat het niet alleen om wat er in een overeenkomst staat, maar vooral om hoe er daadwerkelijk wordt samengewerkt.

Dat onderscheid is belangrijk. Wanneer iemand op papier als zzp'er werkt, maar in de praktijk dezelfde positie heeft als een werknemer, kan sprake zijn van schijnzelfstandigheid.

Vanaf 2026 controleert de Belastingdienst hier weer actief op. Daardoor is de Wet DBA actueler dan ooit voor zowel opdrachtgevers als zelfstandigen.

Waarom bestaat de Wet DBA?

Nederland kent ruim één miljoen zelfstandigen zonder personeel. Het grootste deel daarvan werkt volledig zelfstandig en neemt bewust ondernemersrisico.

Tegelijkertijd ontstonden situaties waarin mensen formeel als zzp'er werden ingehuurd, terwijl zij feitelijk hetzelfde werk deden als werknemers.

Denk bijvoorbeeld aan situaties waarin iemand:

• jarenlang voor slechts één opdrachtgever werkt;
• vaste werktijden heeft;
• verplicht instructies opvolgt;
• geen ondernemersrisico loopt;
• zich niet vrij kan laten vervangen.

In zulke gevallen kan sprake zijn van een arbeidsovereenkomst, ook al noemt het contract iemand een zzp'er.

De Wet DBA is ingevoerd om deze situaties beter te beoordelen en oneerlijke concurrentie tussen werknemers en zelfstandigen tegen te gaan.

Waarom wordt de Wet DBA vanaf 2026 weer gehandhaafd?

Hoewel de Wet DBA al sinds 2016 bestaat, werd deze jarenlang slechts beperkt gehandhaafd. De overheid vond de regelgeving onvoldoende duidelijk, waardoor veel controles werden uitgesteld.

Sinds 1 januari 2025 heeft de Belastingdienst de handhaving weer hervat. Daarbij ligt de nadruk op organisaties die structureel werken met schijnzelfstandigen. In de komende jaren zal deze handhaving verder worden geïntensiveerd en blijft de overheid werken aan nieuwe wetgeving, zoals de Wet VBAR, die meer duidelijkheid moet bieden over de beoordeling van arbeidsrelaties.

Voor bedrijven betekent dit dat zij hun samenwerkingen met zelfstandigen opnieuw kritisch moeten bekijken.

Niet alleen de overeenkomst telt, maar juist de dagelijkse praktijk.

Wat is schijnzelfstandigheid?

Van schijnzelfstandigheid is sprake wanneer iemand officieel als zzp'er werkt, maar feitelijk functioneert als werknemer.

Dat betekent niet automatisch dat iedere zelfstandige met één opdrachtgever schijnzelfstandig is.

De Belastingdienst kijkt altijd naar het totaalplaatje.

Factoren die daarbij een rol spelen zijn onder andere:

• Is er sprake van een gezagsverhouding?
• Bepaalt de zelfstandige zelf hoe het werk wordt uitgevoerd?
• Kan de zelfstandige zich laten vervangen?
• Werkt de zelfstandige voor meerdere opdrachtgevers?
• Loopt de zelfstandige ondernemersrisico?
• Investeert de zelfstandige in zijn onderneming?
• Treedt de zelfstandige zelfstandig naar buiten?

Geen enkel criterium bepaalt op zichzelf de uitkomst.

Juist de combinatie van alle omstandigheden bepaalt of sprake is van ondernemerschap of een arbeidsovereenkomst.

Wanneer ben je een echte zelfstandige?

Een echte zelfstandige werkt voor eigen rekening en risico.

Dat betekent onder meer dat je:

• zelf bepaalt hoe je werkzaamheden uitvoert;
• meerdere opdrachtgevers kunt hebben;
• zelf investeert in je onderneming;
• ondernemersrisico loopt;
• zelfstandig tarieven onderhandelt;
• verantwoordelijk bent voor acquisitie en administratie;
• niet onder direct gezag van een opdrachtgever werkt.

Hoe meer kenmerken van ondernemerschap aanwezig zijn, hoe sterker de positie als zelfstandige.

Dat betekent overigens niet dat iedere ondernemer aan alle kenmerken hoeft te voldoen. Ook hier kijkt de Belastingdienst naar het geheel van de samenwerking.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst een arbeidsrelatie?

Een van de grootste misverstanden rondom de Wet DBA is dat één enkel criterium bepaalt of iemand wel of geen zzp'er is. Dat is niet het geval.

De Belastingdienst beoordeelt altijd de feitelijke arbeidsrelatie. Dat betekent dat niet alleen naar het contract wordt gekeken, maar vooral naar hoe de samenwerking in de praktijk verloopt.

De Hoge Raad heeft in verschillende uitspraken bevestigd dat alle omstandigheden van het geval gezamenlijk moeten worden beoordeeld. Geen enkel criterium is op zichzelf doorslaggevend.

Bij een controle kijkt de Belastingdienst onder andere naar de volgende punten.

Is er sprake van een gezagsverhouding?

Een belangrijk criterium is de mate waarin de opdrachtgever bepaalt hoe het werk uitgevoerd moet worden.

Een zelfstandige bepaalt in principe zelf:

• hoe hij het werk uitvoert;
• wanneer hij het werk uitvoert (voor zover de opdracht dit toelaat);
• welke hulpmiddelen hij gebruikt;
• hoe hij zijn onderneming organiseert.

Wanneer iemand dagelijks instructies ontvangt alsof hij werknemer is, kan dat wijzen op een arbeidsovereenkomst.

Loopt de zelfstandige ondernemersrisico?

Ondernemen betekent risico nemen.

Een zelfstandige draagt bijvoorbeeld zelf verantwoordelijkheid voor:

• ziekte;
• vakanties;
• verzekeringen;
• investeringen;
• acquisitie;
• onbetaalde facturen.

Wanneer vrijwel alle risico's bij de opdrachtgever liggen, kan dat een aanwijzing zijn dat sprake is van loondienst.

Werkt de zelfstandige voor meerdere opdrachtgevers?

Het hebben van meerdere opdrachtgevers is geen wettelijke verplichting.

Wel laat het vaak zien dat iemand daadwerkelijk een onderneming runt.

Iemand die jarenlang uitsluitend voor één opdrachtgever werkt, hoeft niet automatisch werknemer te zijn. Maar in combinatie met andere factoren kan dit wel meewegen bij de beoordeling.

Kan de zelfstandige zich laten vervangen?

Een ondernemer verkoopt meestal een dienst of resultaat.

Daardoor is het vaak mogelijk om iemand anders in te schakelen wanneer dat nodig is.

Wanneer persoonlijke arbeid verplicht is en vervanging onmogelijk is, kan dit eerder passen bij een arbeidsovereenkomst.

Hoe presenteert de zelfstandige zich?

Ook ondernemerschap buiten de opdracht speelt mee.

Bijvoorbeeld:

• een eigen website;
• eigen branding;
• eigen offertes;
• meerdere klanten;
• eigen algemene voorwaarden;
• eigen bedrijfsmiddelen;
• marketingactiviteiten.

Hoe duidelijker iemand zich als ondernemer presenteert, hoe sterker dat ondernemerschap kan ondersteunen.

Wat betekent de Wet DBA voor opdrachtgevers?

Voor opdrachtgevers is de Wet DBA belangrijker geworden dan ooit.

Wanneer achteraf blijkt dat iemand feitelijk werknemer was, kan de Belastingdienst verschillende maatregelen nemen.

Afhankelijk van de situatie kunnen onder andere naheffingen volgen voor loonbelasting en premies. Ook kunnen correctieverplichtingen of boetes aan de orde zijn wanneer regels bewust niet zijn nageleefd.

Daarom is het verstandig om niet alleen een goede overeenkomst te gebruiken, maar ook de samenwerking in de praktijk regelmatig te beoordelen.

Een correcte administratie kan hierbij veel problemen voorkomen.

Waar moeten opdrachtgevers op letten?

Goede opdrachtgevers zorgen onder andere voor:

• duidelijke opdrachtomschrijvingen;
• ruimte voor zelfstandig ondernemerschap;
• geen onnodige gezagsverhouding;
• passende contractdocumentatie;
• periodieke evaluatie van de samenwerking;
• goede vastlegging van gemaakte afspraken.

Juist de combinatie van deze onderdelen laat zien dat sprake is van een zakelijke samenwerking.

Wat betekent de Wet DBA voor zzp'ers?

Ook voor zelfstandigen verandert de aandacht rondom de Wet DBA.

Een ondernemer doet er verstandig aan om actief te laten zien dat hij daadwerkelijk onderneemt.

Denk bijvoorbeeld aan:

• werken voor meerdere opdrachtgevers;
• investeren in de eigen onderneming;
• zelf tarieven bepalen;
• ondernemersrisico dragen;
• eigen acquisitie verzorgen;
• zelfstandig beslissingen nemen over de uitvoering van opdrachten.

Hoe duidelijker deze kenmerken zichtbaar zijn, hoe eenvoudiger het is om ondernemerschap aan te tonen.

Veelvoorkomende misverstanden

“Ik heb een modelovereenkomst, dus ik zit goed.”

Niet automatisch.

Een overeenkomst helpt, maar wanneer de praktijk daarvan afwijkt, kijkt de Belastingdienst vooral naar de feitelijke samenwerking.

“Ik heb meerdere opdrachtgevers, dus ik ben veilig.”

Ook dat is geen garantie.

Meerdere opdrachtgevers zijn positief, maar vormen slechts één onderdeel van de totale beoordeling.

“Onder een bepaald uurtarief ben je automatisch werknemer.”

Nee.

Er wordt regelmatig gesproken over een rechtsvermoeden bij lage uurtarieven, maar dit betekent niet dat iedere zelfstandige onder een bepaalde grens automatisch werknemer wordt.

Ook dan blijft de volledige arbeidsrelatie bepalend.

“De Wet DBA geldt alleen voor grote bedrijven.”

Nee.

Iedere opdrachtgever die met zelfstandigen werkt, kan hiermee te maken krijgen.

Dat geldt voor mkb-bedrijven, grote ondernemingen, overheden én zelfstandigen die andere zelfstandigen inhuren.

Praktijkvoorbeeld

Stel:

Een softwareontwikkelaar werkt zes maanden voor een opdrachtgever.

Hij:

• bepaalt zelf zijn werktijden;
• gebruikt eigen apparatuur;
• werkt ook voor andere klanten;
• factureert maandelijks;
• kan zich laten vervangen;
• bepaalt zelfstandig de technische aanpak.

In zo'n situatie zijn er sterke aanwijzingen voor zelfstandig ondernemerschap.

Een andere ontwikkelaar werkt daarentegen fulltime op kantoor, ontvangt dagelijks instructies, gebruikt uitsluitend apparatuur van de opdrachtgever en heeft geen andere klanten.

Dan kan de beoordeling heel anders uitvallen.

Daarom blijft iedere situatie maatwerk.

Conclusie

De Wet DBA draait uiteindelijk om één centrale vraag:

Is er daadwerkelijk sprake van zelfstandig ondernemerschap, of lijkt de samenwerking in de praktijk meer op een dienstverband?

Daarbij is niet één factor doorslaggevend. De Belastingdienst kijkt altijd naar het totaalbeeld van de samenwerking. Niet alleen de overeenkomst, maar vooral de manier waarop opdrachtgever en zelfstandige in de praktijk samenwerken.

Voor opdrachtgevers betekent dit dat zij hun samenwerkingen kritisch moeten beoordelen en goed moeten vastleggen. Voor zelfstandigen is het belangrijk om daadwerkelijk als ondernemer te handelen en dit ook aantoonbaar te kunnen maken.

De handhaving rondom de Wet DBA zorgt ervoor dat zowel opdrachtgevers als zzp'ers meer aandacht moeten besteden aan de inrichting van hun samenwerking. Duidelijke afspraken, goede documentatie en een professionele werkwijze helpen om risico's te beperken.

Veelgestelde vragen over de Wet DBA

Is de Wet DBA nieuw?

Nee. De Wet DBA bestaat sinds 2016. Wel is de handhaving de afgelopen jaren beperkt geweest. Sinds 2025 heeft de Belastingdienst de actieve handhaving hervat.

Mag ik nog steeds een zzp'er inhuren?

Ja.

De Wet DBA verbiedt het werken met zelfstandigen niet. Wel moet de samenwerking daadwerkelijk passen bij zelfstandig ondernemerschap.

Is één opdrachtgever verboden?

Nee.

Het hebben van één opdrachtgever betekent niet automatisch dat sprake is van schijnzelfstandigheid. De Belastingdienst kijkt altijd naar alle omstandigheden gezamenlijk.

Is een modelovereenkomst voldoende?

Nee.

Een modelovereenkomst kan helpen bij het vastleggen van afspraken, maar wanneer de praktijk daarvan afwijkt, is de feitelijke samenwerking leidend.

Kan de Belastingdienst achteraf controleren?

Ja.

Wanneer tijdens een controle blijkt dat feitelijk sprake was van een arbeidsovereenkomst, kunnen correcties en naheffingen volgen. Afhankelijk van de omstandigheden kunnen ook boetes worden opgelegd.

Hoe WorkChain helpt

Bij WorkChain geloven we dat duidelijkheid begint vóórdat een opdracht start.

Daarom ontwikkelen we een platform dat zelfstandigen en opdrachtgevers ondersteunt bij het aantoonbaar vastleggen van hun samenwerking. Niet alleen met overeenkomsten, maar ook met een gestructureerde onboarding, documentatie en een digitale audittrail.

Binnen WorkChain werken we onder andere aan:

• een zelfstandigheidstoets tijdens onboarding;
• digitale vastlegging van relevante documenten;
• identiteits- en bedrijfsverificatie;
• centrale opslag van overeenkomsten en verklaringen;
• monitoring van belangrijke compliance-onderdelen;
• ondersteuning bij het aantoonbaar vastleggen van ondernemerschap.

WorkChain vervangt geen juridisch advies en geeft geen garantie over de fiscale kwalificatie van een arbeidsrelatie. Het platform helpt opdrachtgevers en zelfstandigen wel om hun samenwerking zorgvuldig te documenteren en overzichtelijk vast te leggen.

Bronnen

Bij het schrijven van dit artikel is gebruikgemaakt van informatie van onder andere:

• Belastingdienst
• KVK (Kamer van Koophandel)
• Ondernemersplein
• Rijksoverheid
• Relevante jurisprudentie van de Hoge Raad
• Publieke informatie over de Wet DBA en handhaving op schijnzelfstandigheid